Verminderde vruchtbaarheid of onvruchtbaarheid bij borstkanker

Chemotherapie en/of hormoontherapie kan je vruchtbaarheid aantasten. Sommige mensen raken tijdelijk onvruchtbaar, andere blijvend. Het is overigens ook mogelijk dat er niets is veranderd en dat je na de behandeling weer vruchtbaar bent.

OverLeven met borstkanker - Pink Ribbon – onvruchtbaarheid

Deze video is onderdeel van de Pink Ribbon campagne 2016. Marike werd onvruchtbaar door de behandeling van borstkanker. Lees hier haar blog

Welke gevolgen een behandeling van borstkanker heeft voor je vruchtbaarheid, hangt onder andere af van:

  • je leeftijd
  • soort en dosis chemotherapie/hormoontherapie
  • je vruchtbaarheid voorafgaand aan de behandeling

Of je hiermee te maken zult krijgen, kun je het beste met je specialist bespreken.

Je kunt je voorbereiden op het gesprek met je arts met behulp van een B-bewust checklist. Op www.b-bewust.nl maak je een eigen persoonlijke, digitale checklist aan. Je selecteert de vragen die op dat moment voor jou van belang zijn. Dit doe je per thema en per onderwerp. Het thema Mogelijke effecten van borstkanker behandelt vragen over vruchtbaarheid. Ook de checklist met het thema Jong en borstkanker en Seksualiteit en intimiteit (onderdeel Chemotherapie) besteedt hier aandacht aan.

Chemotherapie en vruchtbaarheid bij vrouwen 

Chemotherapie is een behandeling met cytostatica. Dit zijn medicijnen die cellen doden of de celdeling remmen. Deze medicijnen verspreiden zich via het bloed door je lichaam. Ze kunnen op bijna alle plaatsen kankercellen bereiken. Chemotherapie werkt door het hele lichaam. Hierdoor kunnen de schadelijke stoffen ook terecht komen in de eierstokken.

Chemotherapie kan ervoor zorgen dat de hormonale functie van de eierstokken verstoord raakt. Dan rijpen er geen eicellen meer en stoppen de menstruaties. Vaak is dit tijdelijk, soms niet. Als je jong bent op het moment van de diagnose, is de kans groot dat je na de chemotherapie weer gaat menstrueren. De menstruatie kan enkele maanden op zich laten wachten. Hoe dichter je bij de natuurlijke overgangsleeftijd zit, hoe groter de kans dat je definitief in de overgang komt.

Ook wanneer je weer gaat menstrueren na de chemotherapie, bestaat de kans dat je vervroegd in de overgang komt. Chemotherapie kan namelijk onrijpe eicellen beschadigen. Hierdoor daalt de voorraad eicellen sneller dan normaal en komt de menopauze eerder. Het risico dat je vervroegd in de overgang komt, is afhankelijk van: 

  • je leeftijd
  • de soort chemotherapie
  • de totale hoeveelheid chemotherapie die je krijgt

Bespreek met je specialist (oncoloog verpleegkundige en/of gynaecoloog) wat het effect is van de soort chemotherapie op de functie van je eierstokken en voorraad eicellen. Er zijn veel verschillende soorten chemokuren die een hoog, gemiddeld of laag risico hebben op onvruchtbaarheid, afhankelijk van de leeftijd (jonger dan 30 jaar, 30 - 39 jaar of 40 jaar en ouder).

Op kanker.nl vind je een overzicht van behandelingen met daarbij informatie over de kans op onvruchtbaarheid >>

Hormonale therapie en vruchtbaarheid bij vrouwen

Bij een hormoongevoelige vorm van borstkanker groeit de kanker onder invloed van vrouwelijke hormonen (progesteron en oestrogeen). Hormoontherapie zorgt ervoor dat de hormonen geen effect hebben op de tumorcellen.

Het risico op onvruchtbaarheid als gevolg van de hormonale therapie, hangt af van:

  • je leeftijd
  • soort hormoonbehandeling
  • de eventuele voorgaande behandeling(en)

Er zijn 2 soorten hormoonbehandeling, met een verschillend effect op de vruchtbaarheid:

  • Hormoontherapie die de werking van vrouwelijke hormonen op de tumor verkleint. Deze hormoontherapie wordt meestal minimaal 2 tot 5  jaar voorgeschreven. Soms zelfs nog langer. Je ’mag’ tijdens de therapie niet zwanger worden. Dit betekent dat je pas na de periode van 5 jaar aan een zwangerschap kunt beginnen. Door de hogere leeftijd is de kans op zwangerschap tegen die tijd waarschijnlijk lager geworden. De hormoontherapie zelf is niet schadelijk voor de vruchtbaarheid.
  • Hormoontherapie die de hoeveelheid vrouwelijke hormonen in het lichaam verlaagt. Deze therapie is alleen mogelijk voor vrouwen die nog niet in de overgang zijn. Je wordt hierbij kunstmatig in de overgang gebracht. Dit kan tijdelijk zijn: door medicijnbehandeling. Of definitief: door operatie of bestraling van de eierstokken. De onvruchtbaarheid is dan eveneens tijdelijk of definitief.

Overleg met je specialist of je de hormoontherapie tijdelijk mag onderbreken, om een mogelijke zwangerschap te realiseren, afhankelijk van je keuze voor behoud van vruchtbaarheid.

Lees hier meer over leven met overgangsklachten >>

Vruchtbaarheid behouden

Met behulp van verschillende behandelingen kun je soms je vruchtbaarheid behouden (fertiliteitspreservatie). Bijvoorbeeld door het invriezen van eicellen, embryo’s of eierstokweefsel. Omdat fertiliteitspreservatie moet plaatsvinden voordat je begint aan je borstkankerbehandeling, is het belangrijk dat je voorafgaand aan je behandeling goed wordt geïnformeerd over een kans op onvruchtbaarheid. Sommige behandelingen zijn nog experimenteel en worden alleen in onderzoeksverband uitgevoerd. Vraag je behandelend arts om meer informatie. Als hij onvoldoende weet, laat je dan doorverwijzen naar een gynaecologisch oncoloog. Niet alle medisch specialisten zijn even goed op de hoogte van de mogelijkheden om vruchtbaarheid te behouden.

Invriezen van embryo's

Via in vitro fertilisatie (IVF) worden eicellen en zaadcellen in het laboratorium bij elkaar gebracht. Als hieruit embryo’s ontstaan, worden deze ingevroren en bewaard. Als je borstkankerbehandeling is afgerond en je een kinderwens hebt maar onvruchtbaar bent geworden, kunnen de embryo’s worden ontdooid en teruggeplaatst in je baarmoeder.

Invriezen van eierstokweefsel

Bij deze behandeling wordt één van je eierstokken operatief verwijderd en in kleine stukjes ingevroren. Als je borstkankerbehandeling is afgerond en je een kinderwens hebt maar onvruchtbaar bent geworden, kunnen de stukjes worden ontdooid en teruggeplaatst in de achtergebleven eierstok, in de hoop dat ze weer gaan functioneren. Deze behandeling is nog experimenteel en wordt alleen in onderzoeksverband uitgevoerd.

Invriezen van eicellen (eicelvitrificatie)

Voordat eicellen worden ingevroren, vindt een hormoonbehandeling plaats. Deze behandeling zorgt ervoor dat meerdere eiblaasjes zich tegelijk kunnen ontwikkelen.

In een normale, spontane cyclus ontwikkelt zich elke maand maar één eiblaasje (follikel) met daarin één eicel. Na de hormoonbehandeling worden de eicellen uit de eierstok verwijderd en ingevroren. Als je borstkankerbehandeling is afgerond en je een kinderwens hebt maar onvruchtbaar bent geworden, kunnen de eicellen worden ontdooid en bevrucht. Deze behandeling is nog experimenteel en wordt alleen in onderzoeksverband uitgevoerd.

Onderdrukken van de werking van de eierstokken

Door toediening van antihormonen (GnRH-analoog) wordt de werking van de eierstokken onderdrukt. Hierdoor zijn ze minder gevoelig voor schade door de kankermedicijnen. Deze behandeling is nog experimenteel en wordt vaak in onderzoeksverband toegepast.

De behandelingen voor fertiliteitspreservatie moeten veelal plaatsvinden voordat je begint aan je borstkankerbehandeling. Omdat deze behandelingen soms weken duren (2 – 4 weken), is het belangrijk om op tijd informatie in te winnen. Op die manier kun je een weloverwogen keuze maken. Ook de keuze om niets te doen, is een van de opties.

Ook als je nog helemaal niet met kinderen bezig bent, is het goed als je aandacht besteedt aan het onderwerp ‘vruchtbaarheid’. Je kinderwens kan veranderen. Bovendien kan blijvende onvruchtbaarheid invloed hebben op je seksleven. Het is goed om te weten wat de mogelijkheden en onmogelijkheden zijn op dat gebied. Bespreek het onderwerp met je behandelend arts en/of gynaecologisch oncoloog.

Op de website van Freya, de vereniging voor mensen met vruchtbaarheidsproblemen vind je uitgebreide informatie over vruchtbaarheid. 

Op de website van BVN vind je in het thema ‘Jonge vrouwen en borstkanker’ meer informatie over behoud van vruchtbaarheid en kinderwens na borstkanker.

Chemotherapie en vruchtbaarheid bij mannen

De chemotherapie kan je vruchtbaarheid aantasten. Zo kan (tijdelijk) de hoeveelheid sperma verlagen, of de bewegingssnelheid van de zaadcellen vermindert. In welke mate hangt af van de soort medicijnen en dosis die je krijgt. Heb je een kinderwens, dan kun je dit het beste voor het begin van de behandeling met je arts bespreken.

Bij mannen kan voor aanvang van de borstkankerbehandeling zaad worden opgevangen en worden ingevroren. Twijfelt je partner of zij ooit kinderen wil? Dan luidt het advies om toch sperma op te slaan. De kwaliteit van het zaad kan door de therapie - met name chemotherapie - verslechteren.

Meer lezen:

Onvruchtbaarheid door preventieve verwijdering van eierstokken en eileiders

Sommige vrouwen hebben meer kans op borstkanker en eierstokkanker dan andere vrouwen. Dit is onder andere het geval als zij drager zijn van een zogenaamde BRCA1 of BRCA2 genmutatie: een aangeboren fout in het DNA, geërfd van één van de ouders. Er is dan sprake van een erfelijke aanleg voor borst- en eierstokkanker. 

Om het risico op eierstokkanker te verlagen, kunnen de gezonde eierstokken en de eileiders worden verwijderd op een leeftijd voordat het kankerrisico toeneemt. Over het algemeen neemt het risico toe vanaf het veertigste levensjaar. Als je eierstokken preventief laat verwijderen voor je in de natuurlijke overgang bent, raak je na de operatie meteen in de overgang. Je bent blijvend onvruchtbaar.

Meer informatie over erfelijke borst- en eierstokkanker vind je op de website www.brca.nl. Deze website is een onderdeel van Borstkankervereniging Nederland (BVN).

Voor partners: wat te doen als je partner mogelijk onvruchtbaar wordt? 

Sommige behandelingen van borstkanker kunnen de vruchtbaarheid van je partner aantasten. Dit geldt onder andere voor chemotherapie en hormoontherapie. Deze behandelingen zorgen ervoor dat je partner eerder in de overgang raakt. Je partner kan dan tijdelijk verminderd vruchtbaar zijn, maar ook tijdelijk of blijvend onvruchtbaar worden.

Naast lust en het delen van intimiteit, kan een (onvervulde) kinderwens een belangrijke rol spelen in jullie seksleven. Door verlies van vruchtbaarheid (tijdelijk of permanent) kan bijvoorbeeld je partners gevoel van eigenwaarde verminderen waardoor je partners zelfbeeld (als seksuele partner) verandert. Dit kan vervolgens (negatieve) gevolgen hebben voor jullie seksleven.

Ook als jullie nog niet met kinderen bezig zijn, is het goed om samen aandacht te besteden aan het onderwerp ‘vruchtbaarheid’. Jullie kinderwens kan op termijn veranderen. Bespreek of jullie in de toekomst kinderen willen. Vertel elkaar over je gevoelens en wensen.  

Het is daarnaast goed om te weten wat jullie eventueel kunnen doen om later alsnog kinderen te krijgen. Bespreek het onderwerp ‘vruchtbaarheid’ met de behandelend arts van je partner en/of gynaecologisch oncoloog. 

Let op: doe dit voordat je partner begint aan de borstkankerbehandeling. Eventuele behandelingen om vruchtbaarheid te behouden (fertiliteitspreservatie) moeten plaatsvinden voor aanvang van de borstkankerbehandeling.

Blijvend onvruchtbaar en dan?

Zodra je definitief onvruchtbaar blijkt en dus niet zwanger zult worden luidt dit meestal een periode van rouw in. Misschien heb je een (lange) weg afgelegd met behandelingen en ben je uitbehandeld of misschien waren er voor jou geen passende opties. Als de hoop op een zwangerschap is vervlogen, dient een nieuwe realiteit zich aan. Hoe ga je hiermee om? Hoe richt je je leven in, nu deze grote wens onvervuld blijft? Om daarmee om te gaan, kun je soms wel wat hulp en steun gebruiken.

Meer lezen