SONIA studie - meest gestelde vragen

CDK4/6-remmers zijn nieuwe geneesmiddelen die de behandeling in combinatie met anti-hormoontherapie van uitgezaaide, hormoongevoelige borstkanker kunnen verbeteren. Op dit moment zijn er twee CDK4/6-remmers op de Nederlandse markt: palbociclib en ribociclib. CDK4/6-remmers blokkeren de werking van eiwitten die kankercellen nodig hebben om te kunnen delen. Er is voldoende bewijs dat de middelen effectief zijn. Aangetoond is dat de combinatiebehandeling van CDK4/6-remmers met anti-hormoontherapie de periode verlengt waarin de tumor niet verder groeit (progressievrije overleving). Minder duidelijkheid bestaat over de vraag wanneer ze het beste toegediend kunnen worden. De SONIA studie moet daarover uitsluitsel geven. 
Start studie: 26 oktober 2017

Deelnemers aan dit onderzoek worden in twee groepen verdeeld en met elkaar vergeleken. In de ene groep krijgen de deelnemers de combinatiebehandeling van anti-hormoontherapie en een CDK4/6-remmer als startbehandeling. Deelnemers van de andere groep krijgen de combinatiebehandeling als vervolgbehandeling. In beide gevallen krijg je als deelnemer dus een CDK4/6-remmer, alleen op een verschillend moment. Je weet vooraf niet in welke groep je terecht komt, maar voordat de behandeling start weet je dat wel.

We weten dat het gebruik van CDK4/6-remmers als startbehandeling langduriger bijwerkingen kan geven en daardoor intensiever is. Het is belangrijk om te onderzoeken of het eerder inzetten van de combinatietherapie op termijn ook tot een betere behandeling leidt. 

Waarom steunt BVN dit onderzoek?

Borstkankervereniging Nederland (BVN) vindt het belangrijk dat onderzocht wordt wanneer in het behandeltraject het middel het meest effectief is. Dit is vooral van belang voor de patiënt; er wordt namelijk naast de klinische uitkomsten ook gekeken naar de kwaliteit van leven en de impact van de behandeling op het leven van de patiënt (belasting, werk, dagelijkse dingen doen, enzovoorts). Daarnaast wordt het kostenaspect onderzocht. 

Samenwerking

De SONIA studie is een initiatief van medisch oncologen dr. Gabe Sonke (Antoni van Leeuwenhoek), dr. Inge Konings (VUmc) en dr. Agnes Jager (Erasmus MC) namens de Nederlandse borstkankeroncologen en in nauwe samenwerking met BVN, het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL) en het instituut Beleid & Management Gezondheidszorg (iMTA). De studie wordt binnen de Borst Onderzoeks Groep (BOOG) uitgevoerd. Het ministerie van VWS en de Zorgverzekeraard Nederland (ZN) hebben geld ter beschikking gesteld om het onderzoek uit te voeren.

De studieopzet is tot stand gekomen met grote betrokkenheid van de patiëntenvereniging en diverse oncologen in Nederland. De SONIA studie is eind oktober 2017 gestart en zal uiteindelijk in 74 ziekenhuizen in Nederland beschikbaar zijn voor deelname. Gedurende 3,5 jaar zullen ruim 1000 patiënten worden betrokken in het onderzoek. Eind 2022 zullen de eerste resultaten bekend zijn.

Veelgestelde vragen

1. Hoe werken de geneesmiddelen die in dit onderzoek worden gebruikt?

De nieuwe medicijnen zijn zogenaamde CDK4/6-remmers. Ze blokkeren de werking van de eiwitten CDK4 en CDK6, die nodig zijn bij de celdeling. Kankercellen delen zich in een verhoogd tempo, waardoor het aantal kankercellen toeneemt en de tumor groeit. Door de eiwitten die betrokken zijn bij de celdeling te blokkeren met CDK4/6 remmers,  kan de celdeling en daarmee de toename van tumorcellen tegen worden gegaan. De uitzaaiingen nemen dan niet verder toe en worden soms zelfs kleiner. Palbociclib (handelsnaam Ibrance®) en ribociclib (handelsnaam Kisqali®) zijn geregistreerd als geneesmiddel in Nederland. Artsen mogen het middel dus voorschrijven. Er zijn wereldwijd al duizenden patiënten met borstkanker behandeld met een combinatie van CDK4/6-remmers en anti-hormoontherapie. 

In deze studie kiest de behandelend arts met welke CDK4/6-remmer (palbociclib of ribociclib) je wordt behandeld. Qua effectiviteit en bijwerkingen zijn de beide middelen vergelijkbaar. De behandelschema’s zijn ook vergelijkbaar.

Palbociclib behandeling 

De palbociclib-behandeling bestaat uit 1 capsule per dag gedurende 3 weken, gevolgd door een rustweek.

Ribociclib behandeling

De ribociclib-behandeling bestaat uit 3 tabletten per dag gedurende 3 weken, gevolgd door een rustweek. Deze cyclus wordt herhaald zolang het middel werkt en de bijwerkingen acceptabel zijn. 

De anti-hormoontherapie die, in combinatie met een CDK4/6 remmer, in deze studie gebruikt wordt, zijn standaard voor de behandeling van uitgezaaide hormoongevoelige borstkanker. Er worden twee typen anti-hormoontherapie toegepast:

  • Aromataseremmers: deze gaan de aanmaak van het vrouwelijk geslachtshormoon oestrogeen tegen en remmen zo de tumorgroei bij hormoongevoelige borstkanker. De aromataseremmers die gebruikt worden in deze studie zijn letrozol (handelsnaam Femara®) of anastrozol (handelsnaam Arimidex®) en zijn allebei tabletten die één keer per dag ingenomen moeten worden. Beide aromataseremmers zijn in hun toediening en werking vergelijkbaar.
  • Fulvestrant (handelsnaam Faslodex®): dit is een zogenoemde ‘selectieve oestrogeen-receptor- degrader (SERD)’. Dit middel breekt de oestrogeenreceptor van de tumor (het deel van de kankercel dat oestrogeen kan opnemen) af en kan daardoor de kankercelgroei afremmen. Het middel wordt toegediend via maandelijkse injecties in de (bil)spier. Na de eerste toediening vindt eenmalig na twee weken een extra toediening plaats om de optimale dosering van fulvestrant in het bloed zo snel mogelijk te bereiken.

2. Wat zijn de bijwerkingen van dit middel?

In het document bijwerkingen kunt u informatie vinden over het gebruik van en de belangrijkste en meest risicovolle bijwerkingen van de medicijnen. Doen zich tijdens het onderzoek bij deelnemers nieuwe, onverwachte ernstige bijwerkingen voor, dan worden de andere deelnemers aan de SONIA studie ook op de hoogte gesteld. 

3. Wanneer kom ik voor dit onderzoek in aanmerking?

Vrouwen bij wie sprake is van uitgezaaide, hormoongevoelige borstkanker, die hiervoor nog niet behandeld zijn en waarbij de behandelend arts zou willen starten met anti-hormonale therapie komen in aanmerking voor deze studie. Voordat mensen kunnen deelnemen aan de studie vindt er een aantal onderzoeken plaats. Als niet aan alle voorwaarden wordt voldaan, vanwege afwijkende waarden van onderzoeken in de screening, kan iemand niet deelnemen. De behandelend arts zal dan bespreken hoe de behandeling buiten deze studie om zal zijn.

4. Wat is belangrijk om te weten?

Het is van belang dat u zich realiseert dat er wordt geloot nadat u toestemming hebt gegeven om mee te doen aan het onderzoek. Pas dan wordt bepaald in welke groep u komt en daarmee welke behandelingsvolgorde u zult ondergaan. U, noch uw behandelend arts kan invloed uitoefenen op de uitslag van de loting.

5. Wat gebeurt er als ik niet wil deelnemen aan dit onderzoek?

U beslist zelf of u meedoet aan het onderzoek. Uw deelname is volstrekt vrijwillig. Als u besluit om niet mee te doen, hoeft u daarvoor geen reden op te geven. U heeft dan altijd recht op de standaardbehandeling. Informatie over deze standaard behandeling kunt u aan uw arts vragen.

Als u wel meedoet, kunt u zich op elk moment bedenken en alsnog besluiten niet mee te doen. Ook als u getekend heeft en ook tijdens het onderzoek. U hoeft ook dan niet uit te leggen waarom u wilt stoppen. Welke keuze u ook maakt, dit zal geen enkele invloed hebben op de benadering van u of uw begeleiders. U dient het stoppen wel altijd te melden bij uw behandelend arts, zie ook vraag 13.

6. Hoe wordt het onderzoek uitgevoerd?

U bespreekt de deelname eerst met uw behandelend arts. Als u besluit mee te willen doen en u heeft het toestemmingsformulier getekend, dan start de screening of u daadwerkelijk in aanmerking komt voor deze studie.

Het onderzoek bestaat uit vijf onderdelen: screening, toestemming, loting, behandeling en controle nadien. Zie schema.

  • Deel 1: De screening

De screening is vooral nodig om te onderzoeken of u behandeld kan worden met CDK4/6-remmers (zowel binnen als buiten deze studie). Dat is een belangrijke voorwaarde om te kunnen deelnemen. Daarnaast wordt gekeken of u voldoet aan de overige voorwaarden die gesteld zijn om aan dit onderzoek te kunnen deelnemen. Hiervoor worden enkele aanvullende bloedonderzoeken gedaan en mogelijk nog extra onderzoeken (zoals CT-scan of botscan) bij de afdeling radiologie als deze niet recent verricht zijn.

  • Deel 2: Toestemming voor deelname aan het onderzoek

Na de onderzoeken zullen de uitslagen met u besproken worden. Aan de hand van de uitslagen van bovengenoemde onderzoeken kan de behandelend arts zeggen of u deel kunt nemen aan het onderzoek. Als u aan alle voorwaarden voldoet mag u deelnemen.

  • Deel 3: Randomisatie (loting) om de behandelingsvolgorde vast te stellen

In dit onderzoek wordt onderzocht op welk moment van de behandeling de CDK4/6-remmers (palbociclib of ribociclib) het beste aan de anti-hormonale therapie kunnen worden toegevoegd; ribociclib in de eerstelijnsbehandeling  en palbociclib in de eerste- of de tweedelijnsbehandeling. Om te zien welke behandelingsvolgorde beter is, moeten de twee behandelingen met elkaar worden vergeleken. Om dat te kunnen doen, worden de deelnemers aan het onderzoek in twee groepen verdeeld. De ene groep zal in de eerste lijn anti-hormonale therapie met een aromataseremmer + CDK4/6-remmer krijgen en in de tweede lijn alleen de anti-hormonale therapie fulvestrant. De andere groep krijgt in de eerste lijn alleen een aromataseremmer en in de tweede lijn de combinatie fulvestrant + CDK4/6-remmer.

  • Deel 4. De onderzoeksbehandeling

U wordt behandeld volgens de behandelingsvolgorde waar u voor ingeloot bent. Dit zal of een behandeling met aromatase-remmer + CDK4/6-remmer zijn of een aromatase-remmer alleen. De eerste lijn van de behandeling zal gecontinueerd worden zolang de ziekte niet verergert en zolang u geen onaanvaardbare bijwerkingen van de medicijnen heeft.

Als de eerstelijns behandeling gestopt wordt gaat u over op de zogenoemde tweedelijns behandeling. Als u begonnen bent met de combinatiebehandeling van een aromatase remmer + CDK4/6-remmer zal dit een behandeling met fulvestrant zijn. Als u begonnen bent met alleen een aromataseremmer zal dit de combinatie van fulvestrant + CDK4/6-remmer zijn. De tweede lijn van de behandeling zal eveneens gecontinueerd worden zolang de ziekte niet opnieuw verergert en zolang u geen onaanvaardbare bijwerkingen van de medicijnen heeft.

  • Deel 5: Controle na beëindigen behandeling binnen de studie

Na beëindigen van de behandeling binnen de studie zullen uw gegevens met betrekking tot vervolgbehandelingen en ziekteactiviteit bijgehouden worden. Daar zijn geen extra bezoeken aan het ziekenhuis of extra bloedafnames meer voor nodig.

7. Wat is de extra belasting die ik heb als ik meedoe (bloedprikken, scans)

De frequentie van ziekenhuisbezoeken en laboratoriumonderzoeken zijn hetzelfde als wanneer u de behandeling buiten deze studie om zou ondergaan. Met andere woorden: er zijn geen extra bezoeken aan het ziekenhuis dan wel bloedafnames nodig omdat u deelneemt aan deze studie. Wat wel extra is:

  • Vragenlijsten

U krijgt enkele vragenlijsten digitaal thuisgestuurd op verschillende tijdstippen; vóór start van de behandeling, na drie, zes, 12 en 18 maanden voor zowel eerste als tweede behandellijn.

  • Aanvullende gegevens

Het kan zijn dat wij in de toekomst aanvullende gegevens nodig hebben. Om deze redenen is toestemming voor dit onderdeel noodzakelijk wanneer u besluit mee te doen aan dit project.

  • Eventueel extra bloed afgeven

We willen in de toekomst mogelijk meer onderzoek doen. Het kan daarom zijn dat u wordt gevraagd extra buisjes bloed af te geven. U beslist zelf of u hieraan wilt meewerken; ook als u hiervoor geen toestemming geeft, kunt u deelnemen aan de studie. 

8. Wat gebeurt er als ik geloot word voor een groep waarin ik niet wil zitten?

U weet nooit van tevoren in welke groep u terecht komt. Het is dan ook belangrijk dat je beide opties goed overweegt en beide uitkomsten zult accepteren. Als u een sterke voorkeur voor één van de twee groepen hebt, moet u dat eerst goed met uw behandelend arts bespreken.

9. Doen alle ziekenhuizen mee aan het onderzoek?

Vrijwel alle ziekenhuizen in Nederland doen mee aan deze studie. Er is dan ook altijd een ziekenhuis in de buurt waar deelenemers terecht kunnen. Het kan wel zo zijn dat de studie in het ziekenhuis in de buurt nog niet is opgestart. We verwachten dat halverwege 2018, de meeste ziekenhuizen zijn opgestart.

10. Krijg ik de resultaten van het onderzoek te horen en vindt er tussentijdse terugkoppeling plaats?

In principe zal er geen tussentijdse terugkoppeling zijn van studieresultaten. Misschien komt er tijdens het onderzoek nieuwe informatie beschikbaar over CDK4/6-remmers. In dat geval brengt de behandelend arts u daarvan op de hoogte en bespreekt hij/zij met u of u nog verder wilt deelnemen aan het onderzoek. Hiervoor dient u dan opnieuw een toestemmingsverklaring te tekenen. Als u besluit niet meer mee te doen, dan bespreekt de behandelend arts welke mogelijkheden er zijn voor uw verdere behandeling.

11. Wat gebeurt er als het onderzoek is afgelopen?

De SONIA studie is een grote Nederlandse studie. De inschatting is dat na zo'n vijf jaar de eerste belangrijke resultaten van de studie bekend gemaakt kunnen worden. Het onderzoek is afgelopen als alle deelnemers het onderzoek hebben afgerond.

12. Hoe lang duurt de behandeling/het onderzoek?

Hoe lang de behandeling duurt, hangt af van het effect van de behandeling op de tumor en van het optreden van eventuele bijwerkingen. Het kan zijn dat uw behandelend arts moet besluiten dat u niet langer kunt deelnemen aan deze studie om één van onderstaande redenen:

  • De ziekte verergert
  • U heeft last van ernstige bijwerkingen
  • U moet een behandeling ondergaan met medicijnen die niet samengaan met palbociclib/ribociclib of de anti-hormonale therapie
  • Het lukt u niet de aanwijzingen van de arts op te volgen
  • De arts is van mening dat stoppen met het onderzoek voor u het beste is
  • Andere onvoorziene redenen

Als de behandelend arts besluit om het onderzoek bij u te stoppen, zal deze de redenen uitleggen en verdere behandeling met u bespreken.

13. Kan ik zelf besluiten te stoppen?

U kunt ook zelf besluiten om te stoppen met het onderzoek. Breng op dat moment wel meteen uw behandelend arts op de hoogte van uw besluit. De gegevens en lichaamsmaterialen die verzameld zijn voordat u uw deelname aan dit onderzoek beëindigt, worden later wel voor dit onderzoek gebruikt als u daar toestemming voor gegeven heeft. Als u niet meer mee wilt doen, zorgt uw behandelend arts voor uw verdere behandeling.

14. Wordt mijn huisarts geïnformeerd over het onderzoek?

De behandelend arts laat schriftelijk weten dat u meedoet aan het onderzoek. Het is altijd belangrijk dat de huisarts weet welke behandelingen u ondergaat en welke medicijnen u gebruikt. Daarom geeft uw behandelend arts uw deelname door. Als u dat niet wilt, kunt u niet meedoen. Als u besluit om mee te doen aan dit onderzoek, zal uw arts u vragen een toestemmingsformulier te tekenen. Dit wordt bewaard in uw medisch dossier.

15. Wat zijn voor- en nadelen van dit onderzoek?

Het is niet zeker of deelnemers zelf voordeel hebben van deelname aan dit onderzoek. Voor toekomstige patiënten zal het onderzoek wel nuttige gegevens opleveren.
Mocht uit het onderzoek blijken dat het toevoegen van CDK4/6-remmers aan de eerstelijnsbehandeling beter is dan het toevoegen aan de tweedelijnsbehandeling, dan zou het nadelig kunnen zijn als mensen zijn  ingeloot voor de behandelvolgorde waarbij CDK4/6-remmers aan de tweedelijnsbehandeling worden toegevoegd. Dit is op basis van de huidige gegevens niet de verwachting. 

16. Kan ik het geneesmiddel (palbociclib of ribociclib) ook krijgen als ik niet mee wil doen aan dit onderzoek?

Je kunt CDK4/6 remmers (palbociclib of ribociclib) ook buiten deze SONIA studie krijgen. Het gaat in deze studie namelijk niet om een experimenteel geneesmiddel, want beide middelen zijn al geregistreerd. In de studie krijgt de helft van het aantal deelnemers CDK4/6 remmers wel als startbehandeling.  

17. Kost het mij geld of wordt het middel vergoed door mijn zorgverzekeraar?

Deelname aan de SONIA studie kost je geen extra geld. Er worden geen vergoedingen gegeven. Reis- en onkosten zijn voor eigen rekening, maar dat zijn ze ook als je CDK4/6 remmers krijgt buiten de SONIA studie. Veel verzekeraars bieden een vergoeding aan voor reis- en onkosten. je kunt dit nakijken in de polisvoorwaarden van je zorgverzekering.

Alle geneesmiddelen die je krijgt zolang je in de studie zit, worden vergoed door de zorgverzekeraar. Wel is het zo dat palbociclib/ribociclib alleen in de apotheek binnen je ziekenhuis opgehaald kan worden en niet bij je eigen apotheek. De andere medicijnen (letrozol of anastrozol en fulvestrant) kunnen wel bij je eigen apotheek opgehaald worden.

18. Wat wordt er nog meer van mij verwacht, moet ik ergens op letten?

Er zijn geen speciale voorzorgsmaatregelen die je in acht hoeft te nemen omdat je meedoet aan de SONIA studie. Uiteraard moet je eventuele klachten die ontstaan tijdens de behandeling wel melden aan je behandelaars. Daarnaast is het belangrijk dat je je tijdens het onderzoek aan de aanwijzingen van de behandelend arts en de onderstaande regels houdt, anders kan de behandelend arts je conditie niet goed volgen en daardoor het onderzoek niet goed uitvoeren. De uitkomsten zijn dan niet meer betrouwbaar.

Het is belangrijk om op de volgende algemene regels te letten:

  • Meld elke verandering in uw gezondheid aan de behandelend arts
  • Kom de afspraken voor controlebezoeken na
  • Neem niet tegelijkertijd deel aan een ander onderzoek, behalve in overleg met je arts
  • Indien je om welke reden dan ook wordt opgenomen in het ziekenhuis dien je de behandelend arts en/of diens onderzoeksteam op de hoogte te brengen

19. Ben ik verzekerd tijdens het onderzoek?

Voor iedereen die meedoet aan dit onderzoek, heeft BOOG Study Center BV een verzekering afgesloten. De verzekering dekt schade door deelname aan het onderzoek tot € 650.000 per deelnemer. Dit geldt voor schade tijdens het onderzoek of binnen vier jaar na het einde van je deelname aan het onderzoek. Schade moet je binnen die vier jaar aan de verzekeraar hebben gemeld.

De verzekering dekt de volgende schade niet:

  • schade door een risico waarover je in de schriftelijke informatie bent ingelicht. Dit geldt niet als het risico zich ernstiger voordoet dan was voorzien of als het risico heel onwaarschijnlijk was
  • schade aan je gezondheid die ook zou zijn ontstaan als je niet aan het onderzoek had meegedaan
  • schade door het niet (volledig) opvolgen van aanwijzingen of instructies
  • schade aan je nakomelingen, als gevolg van een negatief effect van het onderzoek op je nakomelingen
  • schade door een bestaande behandelmethode bij onderzoek naar bestaande behandelmethoden

20. Welke medisch-ethische toetsingscommissie heeft dit onderzoek goedgekeurd?

De medisch-ethische toetsingscommissie van het Antoni van Leeuwenhoek (AvL) ziekenhuis heeft dit onderzoek goedgekeurd mede op advies van de verpleegkundige commissie klinisch onderzoek en toestemming gegeven om dit onderzoek in Nederland uit te voeren. Meer informatie over de goedkeuring vindt u in de brochure Medisch-wetenschappelijk onderzoek (zie ‘meer informatie’).

Meer informatie

Overweeg je om mee te doen, maar wil je eerst meer weten over wetenschappelijk onderzoek, kijk dan hieronder:

  • Kijk op de website van Sonia-studie
  • KWF folder ‘Onderzoek naar nieuwe behandelingen van kanker’
  • Brochure van het Ministerie van VWS ‘Medisch wetenschappelijk onderzoek’
  • Bij uw behandelend arts
  • Bij een onafhankelijke arts. Een onafhankelijke arts is een arts die op de hoogte is van het onderzoek, maar er niet bij betrokken is.
  • Besluit verplichte verzekering bij medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen. Dit besluit staat op www.ccmo.nl, de website van de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (zie ‘Bibliotheek’ en dan ‘Wet- en regelgeving’)

Laatste update: mei 2018