Osteoporose

Wat is osteoporose?

Tijdens je leven vernieuwen je botten zichzelf voortdurend, door botweefsel af te breken en nieuw botweefsel op te bouwen. Kalk (Calcium) is daarbij een belangrijke bouwsteen. Het is normaal dat je botten door veroudering wat in sterkte afnemen. Dat proces begint al vanaf je 35e. Als je osteoporose hebt, gaat de botafbraak sneller. Je botten wordt daardoor brozer, er vallen letterlijk ‘gaten’ in. Hierdoor kunnen je botten gemakkelijker breken. 

Oorzaken osteoporose

Osteoporose komt het meest voor bij vrouwen. Het vrouwelijk geslachtshormoon (oestrogeen) is belangrijk voor een goede opname van calcium in de botten. Omdat je door de overgang plotseling minder oestrogeen hebt, kan het bot minder goed worden opgebouwd. Hierdoor verminderd de botmassa.

Mannen en osteoporose

Mannen krijgen minder snel osteoporose. Dat komt omdat mannen over het algemeen meer botmassa hebben. Ook gaat de afname van het mannelijk geslachtshormoon (testosteron) met de leeftijd heel geleidelijk, en niet plotseling zoals bij vrouwen in de overgang.

Risico op osteoporose bij borstkanker

Jong borstkanker

Als je op jonge leeftijd (voor je 45e) borstkanker hebt gehad en behandeld bent met chemotherapie, hormoontherapie en/of (preventieve) verwijdering van de eierstokken, dan kun je daardoor vervroegd in de overgang zijn. In dat geval heb je een verhoogd risico op het krijgen van osteoporose.

Borstkanker na de overgang

Ook als je na de overgang behandeld bent met anti-hormonale therapie (aromataseremmers) heb je een verhoogd risico op osteoporose . Aromataseremmers remmen de omzetting van androgenen in oestrogenen. Omdat na de menopauze dit de belangrijkste bron van oestrogenen is, hebben aromataseremmers een sterk effect na de menopauze. Aromataseremmers worden vooral voorgeschreven bij vrouwen na de menopauze en verhogen het risico op botbreuken.

Risicofactoren voor osteoporose

onder andere:

  • Anti-hormonale therapie (bij borst- en prostaatkanker)
  • Langdurig gebruik van corticosteroïden (door ontstekingen of infecties)
  • Medicijnen tegen epilepsie
  • Ziekte van de schildklier (hyperthyreoïdie), de inwendige organen,
  • Reuma (gewrichtsontstekingen)
  • Een te laag lichaamsgewicht (<60kg of een BMI 19 of minder)
  • Een wervelinzakking
  • Botbreuken als gevlog van osteoporose in de familie
  • Een vader of moeder heeft die ooit een heup heeft gebroken
  • Vrouw zijn
  • Ouder zijn dan 50
  • Vroege menopauze (laatste menstruatie op 45-jarige leeftijd of jonger)
  • Verlies van lengte (>3 cm) in korte tijd
  • Recente botbreuk, na het 50e levensjaar
  • Te weinig buitenlicht (minder dan 10 minuten per dag)
  • Te weinig geslachtshormonen (mannen en vrouwen)
  • Heel weinig lichaamsbeweging (minder dan 30 minuten per dag)
  • Eetstoornissen (anorexia, boulimia)
  • Onvoldoende calcium en vitamine D in de voeding
  • Roken, alcoholgebruik, zoutgebruik, veel koffie drinken

 

Meer aandoeningen kunnen osteoporose veroorzaken

Osteoporose kan ontstaan door een andere aandoeningen. In dat geval spreken we over secundaire osteoporose. Het verloop van die onderliggende aandoening bepaalt hoe de osteoporose zich ontwikkelt. Je arts behandelt je dan voor beide aandoeningen.

Hoe herken je osteoporose?

Verlies van botmassa en botstructuur is iets wat je meestal niet direct merkt. Je kunt zo’n  30% botverlies hebben, zonder het te merken. Veel mensen merken het pas, als ze een bot breken. Ook kan je rug krommer worden door ‘ingezakte’ wervels. Heb je geen klachten maar wel meerdere van bovengenoemde risicofactoren? Bespreek dan met je huisarts of nader onderzoek nodig is.

Diagnose

Heb je een verhoogd risico op osteoporose? Dan kun je op verwijzing van de huisarts een DXA-meting laten doen. Dit is een soort röntgenfoto met een speciaal apparaat, dat op verschillende plaatsen de ‘botmineraaldichtheid’ (BMD) van je skelet meet. De straling waaraan je bij dit onderzoek wordt blootgesteld is laag. Meestal worden de heup en de lendenwervels gemeten. Ook na een botbreuk bij iemand met een verhoogd risico op osteoporose zal een DXA-meting worden gedaan, om te kijken of je osteoporose hebt.

De meting wordt uitgedrukt in een T-score en een Z-score. Met name de T-score is belangrijk bij het bepalen van het risico op een fractuur.

  • T-score: de gemeten botdichtheid vergeleken met de botdichtheid van een gezonde vrouw rond het 35e levensjaar.
  • Z-score: de gemeten botdichtheid vergeleken met de botdichtheid van iemand van je eigen leeftijd.

Wat betekent de uitslag?

  • Bij een T-score tussen de +1 en –1 is alles prima.
  • Bij een T-score tussen de –1 en –2,5 is er sprake van osteopenie (verminderde botmassa).
  • Bij een T-score vanaf –2,5 is er sprake van osteoporose.

Een DXA-meting wordt gedaan in een ziekenhuis. Er zijn commerciële organisaties die botdichtheidsmetingen aanbieden door middel van een hiel- of vingermeting. Deze testen zijn minder betrouwbaar en worden daarom afgeraden.

Onderzoek bij secundaire osteoporose

Bij secundaire osteoporose is de osteoporose het gevolg van een andere aandoening. Om te kijken of het geval is, wordt er vaak extra bloed- en/of urineonderzoek gedaan. Urineonderzoek kan duidelijkheid geven over de hoeveelheid calcium en botafbraakproducten in de urine. Bij bloedonderzoek zal de arts bijvoorbeeld de bloedbezinking, het vitamine D gehalte en hormonen meten.

Voorkomen

Uit onderzoek is gebleken dat osteoporose in veel gevallen kan worden voorkomen. Om botverlies te beperken en het bot zo goed mogelijk te houden kunnen verschillende  maatregelen genomen worden.

  • Een evenwichtig, gevarieerd voedingspatroon is goed voor de gezondheid in het algemeen. Voor de botten zijn vooral voldoende calcium en vitamine D belangrijk. Deze zitten vooral in zuivelproducten. Eet je weinig zuivel dan kun je extra calcium en vitamine D innemen. Vraag voor de beste dosering advies aan je huisarts of een diëtiste. Roken, alcohol, zout en koffie kunnen het gunstige effect weer teniet doen. Lees meer over voeding.
  • Elke vorm van lichaamsbeweging waarbij het lichaam wordt belast met zijn eigen gewicht is goed voor de botten: wandelen, traplopen, tennissen, tuinieren, yoga. Iets minder effectief zijn bijvoorbeeld fietsen en zwemmen, omdat het lichaam daarbij minder wordt belast.
  • Voorkom vallen, kijk eens kritisch naar de inrichting van je huis en vermijd risicovolle sporten.

Meer informatie over botontkalking.

Behandeling

Osteoporose kan helaas niet genezen worden. Wel kunnen medicijnen verder botverlies afremmen, en kunnen je botten worden versterkt. Je huisarts kan je hiervoor behandelen. Bij ernstige osteoporose kan je huisarts je doorverwijzen naar een internist-endocrinoloog of naar een speciale osteoporosepolikliniek in een ziekenhuis.

Een doel van de behandeling is ook om botbreuken te voorkomen. Dit is erg belangrijk, de gevolgen van botbreuken worden soms erg onderschat en het risico op herhaling is groot. Een behandeling met medicijnen duurt meestal 5 jaar. Als het nodig is, krijg je ook pijnbestrijding.

Medicijnen

Wanneer de botmeting aangeeft dat een behandeling met medicijnen nodig is, krijg je vaak bisfosfonaten. Meestal zijn dit wekelijkse tabletten, soms een jaarlijks infuus. Andere geneesmiddelen die de botafbraak afremmen zijn Denosumab injecties (één keer per half jaar). Bespreek de kans op bijwerkingen met je arts en overleg wat de beste keuze is voor jou. Vrouwen na de overgang met ernstige osteoporose met meerdere wervelinzakkingen krijgen soms aanvullend injecties met PTH (bijschildklierhormoon). Vaak krijg je ook extra vitamine D en calcium.

Pijn

Door botbreuken en wervelinzakkingen als gevolg van osteoporose, kun je (soms chronische) pijnklachten krijgen. Dit komt mede door de veranderde houding die wervelinzakkingen met zich mee brengen.

Goede pijnbestrijding helpt je te ontspannen en zorgt ervoor dat je kunt blijven bewegen. Na een botbreuk of wervelinzakking kun je pijnstillers gebruiken. Ook warmtekompressen of ijspakkingen kun de pijn verlichten. Sommige mensen hebben baat bij acupunctuur.

Oefentherapie helpt je spieren te versterken en je houding (ook de zithouding) te verbeteren. Bij hevige pijn kun je baat hebben bij hydrotherapie (oefenen in warm water). Ook wordt soms het gebruik van een TENS-apparaat geadviseerd. Bij chronische pijn je een verwijzing krijgen naar een pijnpolikliniek van het ziekenhuis. Hier zijn onder andere anesthesiologen werkzaam die gespecialiseerd zijn in pijnbehandeling. In sommige centra zijn psychologen werkzaam die hulp kunnen bieden bij emotionele problemen die chronische pijn en beperkingen soms met zich meebrengen.

Leven met osteoporose

Door gevarieerd te eten met veel vezels en mineralen worden calcium en vitamine D het best door de botten opgenomen. Kook met zuivel, groene groenten, ui en knoflook. Zorg voor voldoende lichaamsbeweging waarbij het skelet wordt belast. Ook na een botbreuk is het belangrijk zo snel mogelijk weer in beweging te komen. Verhoog de veiligheid in en rondom je huis. Voorkom vallen, door regelmatig balansoefeningen te doen verlies je minder snel je evenwicht.

Hulp en meer informatie

 

Tot slot

Osteoporose wordt nogal eens verward met osteo-artrose. Dit is geen ziekte van de botten maar slijtage van het kraakbeen in de gewrichten tussen de botten. Artrose begint meestal in de heup en/of knie. De meeste oudere mensen krijgen in meer of mindere mate te maken met artrose. In tegenstelling tot osteoporose komt artrose vaak voor bij mensen met overgewicht. De diagnose hoeft niet met röntgenfoto’s gesteld te worden. Behandeling kan bestaan uit fysiotherapie en pijnbestrijding, het voorkomen van overgewicht en eventueel injecties met corticosteroïden. Bij langdurige klachten kan uiteindelijk gekozen worden voor een operatieve ingreep (prothese).

Bronvermelding

Deze informatie is opgesteld in samenwerking met:

  • Marsha van Oostwaard , verpleegkundig specialist osteoporose, Maxima medisch centrum
  • Ineke Wester, patient advocate expertgroep late gevolgen BVN