Hoe wordt lymfoedeem behandeld?

Bij eerste klachten is het advies om een aantal leefstijltips (zie onderstaande tips) nauw op te volgen. Dit kun je het beste doen in overleg met een oedeemfysiotherapeut of huidtherapeut. Deze kan je ook advies geven over behandelmethoden en je helpen bij het aanleren van bijvoorbeeld bepaalde oefeningen. 

Expertisecentrum voor lymfologie

Ziekenhuis Nij Smellinghe in Drachten is in 2009 benoemd tot nationaal Expertisecentrum voor lymfologie. Doel van het Expertisecentrum is diagnostiek en behandeling van lymfoedeem. Daarnaast heeft het centrum een belangrijke taak als kenniscentrum, onder andere het doen van onderzoek. In het Expertisecentrum worden met name patiënten behandeld die ernstige oedeemklachten hebben en waarbij behandeling door een oedeemfysiotherapeut of huidtherapeut onvoldoende resultaat oplevert.

Niet-operatieve behandeling

De behandeling van lymfoedeem bestaat meestal uit een niet-operatief behandelingsprogramma. Dit programma is vaak uit een combinatie van verschillende behandelmethoden. Deze combinatie staat ook bekend als ‘complexe fysische therapie’ en ‘complexe onstuwingstherapie’.

Het doel van een niet-operatief behandelingsprogramma is:

  • Terugdringen of stabiliseren van het oedeem.
  • Wegnemen of verminderen van klachten veroorzaakt door oedeem.
  • Bevorderen van de functie van bijvoorbeeld de arm.
  • Aanleren van handelingen en/of oefeningen.
  • Lymftaping, nieuwe techniek die bandageren/ zwachtelen kan ondersteunen (verderop in het artikel lees je hier meer over).
  • Leren omgaan met een therapeutisch elastische kous (TEK) en/of thoraxbandage.

Hoe verloopt een niet-operatieve behandeling? 

Een behandeling begint met een lymfdrainage, een vorm van massage waarbij de afvoer van het vocht wordt verbeterd. Om de doorstroming op gang te houden, zwachtelt de therapeut je arm. Hij kan ook kiezen voor een ander type verband om druk uit te voeren op het oedeemgebied. Voorbeelden hiervan zijn Juxta-Fit en Circ-Aid.

Meestal krijg je na een week of vier een steunkeus aangemeten. Dit gebeurt als je arm door de massage en het zwachtelen minder dik is en als het oedeem niet verder afneemt. De steunkous moet je dagelijks dragen. Als er sprake is van tijdelijke toename van vocht, leer je ook zelf zwachtelen.

Om het resultaat te behouden, leert een therapeut je vervolgens allerlei oefeningen die de doorstroming in het lymfstelsel moeten verbeteren. Dit zijn onder andere ademhalingsoefeningen, maar ook oefeningen met de arm, hand, nek en rug. Om de behandeling te ondersteunen is het belangrijk dat je blijft bewegen. Dit kan bijvoorbeeld door te sporten. Zwemmen en nordic walking zijn met name geschikt. Houd je je verder aan de leefregels, dan helpt dat bij het bespoedigen van het herstel en het voorkomen van een terugval.

Zelfs met behandeling gebeurt het regelmatig dat het lymfoedeem in de loop van de tijd toch verergert. Lymfoedeem gaat nooit helemaal over, het is een chronische aandoening. Het is daarom belangrijk dat je weet wat je zelf kunt doen om klachten te verminderen (zie ‘Hoe kun je voorkomen dat lymfoedeemklachten toenemen?’). Tijdens de eerste behandelfase krijg je hierover informatie van je therapeut. Je leert ook allerlei oefeningen en zaken zoals zelf zwachtelen. Deze kennis en vaardigheden kun je daarna in praktijk brengen in de zogenaamde onderhoudsfase. Dit is de fase na de afronding van de niet-operatieve behandeling.

Voorbeelden van niet-operatieve behandelmethoden zijn:

  • Oefentherapie
  • Manuele lymfdrainage
  • Bandageren
  • Lymftaping
  • Therapeutisch Elastische Kous (TEK)
  • Pneumatische compressie therapie

Dit is een willekeurige volgorde. Niet iedereen doorloopt de behandeling op deze manier. Bovendien volgt niet iedereen alle behandelingen. Je oedeemfysiotherapeut of huidtherapeut maakt een keuze uit de mogelijkheden. Vaak kiest hij voor manuele lymfdrainage. Dat is het belangrijkste onderdeel van de niet-operatieve behandeling, de overige behandelmethoden zijn ondersteunend of aanvullend.

Oefentherapie

Oefeningen gericht op houding, beweging en ademhaling en zo nodig het verbeteren van spierfuncties bij eventuele bewegingsbeperkingen.

Op de website van KWF Kankerbestrijding vind je voorbeelden van armoefeningen.

Manuele lymfdrainage

Als het lymfstelsel (lymfvaten en lymfknopen) intact is, zorgt het ervoor dat het vochtgehalte van de weefsels in evenwicht blijft. Het lymfstelsel voert het lymfvocht op tijd af. Dit natuurlijke proces heet lymfdrainage.

Door het verwijderen en/of bestralen van lymfklieren kan dit natuurlijke proces verstoord raken. De lymfklieren kunnen minder vocht afvoeren. Een oedeemfysiotherapeut kan de lymfdrainage handmatig (manueel) stimuleren. Dit doet hij door zachte pompende bewegingen en specifieke handgrepen. Manuele lymfdrainage wordt vaak ook een massagetechniek genoemd.

Manuele lymfdrainage vindt altijd plaats in de eerste behandelfase, gedurende de eerste vier tot tien weken. Als aanvulling op manuele lymfedrainage kan een therapeut kiezen voor lymftaping of voor het zwachtelen van ledematen.

Alleen huidtherapeuten en fysiotherapeuten die een speciale opleiding voor manuele lymfdrainage hebben gevolgd, mogen deze behandeling geven.

Bandageren (zwachtelen)

Bandageren is het inzwachtelen van je gezwollen arm met verband. De bandages zorgen voor een voortdurende druk van buitenaf. Deze druk bevordert de afvoer van het lymfvocht en verminderen de zwelling.

Bandageren vindt plaats als er vocht vanuit het oedeemgebied kan worden afgevoerd: de zwelling in omvang nog af- en toeneemt. Er zijn verschillende soorten zwachtelmaterialen verkrijgbaar, diverse fabrikanten bieden zwachtelmaterialen aan. 

Als de omvang van de zwelling stabiel is, kun je een Therapeutisch Elastische Kous (TEK) laten aanmeten.

Lymftaping

Lymftaping komt uit Japan en is een nieuwe techniek die bandageren (zwachtelen) kan ondersteunen. Fysiotherapeuten en huidtherapeuten beschouwen het als een doeltreffende aanvulling op bestaande technieken voor het versoepelen en draineren van de huid, het losmaken van verkleefd weefsel, het versoepelen van littekenweefsel en het verlichten van zenuwpijn. Er is veel goede praktijkervaring met deze therapie, maar de precieze werking is nog niet wetenschappelijk bewezen.

Gespecialiseerde oncologiefysiotherapeuten, oedeemfysiotherapeuten en huidtherapeuten passen lymftaping toe. Daarbij gebruiken ze een elastische tape die voor dit doel is ontworpen.

Ze brengen de tape – in dunne stroken - aan op de huid. Het doel is om het lymfvocht van het oedeemgebied te leiden naar een plaats waar de afvoermogelijkheden optimaal zijn. De tape heeft een elasticiteit die gelijk is aan die van de huid. Door te bewegen tilt de tape de huid en onderliggend weefsel op. Gevolg: afvoer van het lymfevocht.

Het voordeel van deze tape is dat het prettiger aanvoelt dan de meeste bandagematerialen: je kunt je beter bewegen, de tape ligt als dun laagje op je huid. Helaas heeft niet iedereen baat bij lymftaping. Bij fors oedeem geeft zwachtelen in combinatie met manuele lymfdrainage vaak betere resultaten.

Therapeutisch Elastische Kous (TEK)

Een Therapeutisch Elastische Kous (TEK) is een armkous en is verkrijgbaar in allerlei verschillende soorten en maten. Je kunt een TEK laten aanmeten als de omvang van je arm niet meer toe- of afneemt na een lymfoedeembehandeling.

Gebeurt dit niet, dan kan een jojo-effect optreden. Door de druk van de steunkous neemt de zwelling af. Omdat de steunkous niet op het juiste moment is aangemeten (wanneer de zwelling het kleinst is), heeft het oedeem hierdoor ruimte om weer toe te nemen.

Laat een TEK altijd door een deskundige aanmeten. Dit kan een huidtherapeut, een oedeemfysiotherapeut of een dermatoloog zijn. Je kunt ook terecht bij een bandagist met erkenning. Het is belangrijk dat de kous op elke plek de juiste druk uitoefent. Dit geeft het beste resultaat. Bij oedeemvorming in de flank kun je een bh met steun in de flank laten aanmeten. Of anders een elastisch korset (inclusief armsteun), ook wel bekend als thoraxbandage. Als je last hebt van oedeem in je hand(en) kun je een het Therapeutische Elastische Handje (TEH) gebruiken.

In de hulpwijzer van BVN vind je namen en adressen van organisaties op het gebied van armkousen.

Pneumatische compressietherapie

Bij deze therapie krijg je een manchet (band) om je arm. De manchet bestaat uit afzonderlijk opblaasbare kamers en is aangesloten op een apparaat (een soort pomp). De pomp blaast lucht in de manchet. Het te behandelen lichaamsdeel (arm) steek je in de manchet. Het apparaat pompt de kamertjes op volgens een vantevoren gekozen programma. Hierdoor ontstaat een effectieve afwisseling van druk waardoor je arm wordt gemasseerd. Het overtollige vocht komt in de bloedbaan en plas je later uit. Op deze wijze neemt het oedeem af.

Pneumatische compressietherapie is een ondersteunende therapie en volgt meestal op manuele lymfdrainage.

Meer informatie over niet-operatieve behandelmethoden bij lymfoedeem vind je op de website van het Nederlands Lymfoedeem Netwerk (NLNet).

Via de website van de Nederlandse Vereniging van Fysiotherapeuten binnen de Lymfologie (NVFL) kun je een oedeemfysiotherapeut bij jou in de buurt vinden. Op de website van De Nederlandse Vereniging van Huidtherapeuten (NVH) vind je namen en adressen van huidtherapeuten.

Operatieve behandeling

Als je lymfoedeem niet behandelt of als de behandeling niet goed genoeg werkt, dan kan het opgehoopte vocht verharden. Een operatie is dan de laatste oplossing. Bij zo’n chirurgische behandeling worden zo’n twintig sneetjes in de huid gemaakt, waar na het verharde vocht wordt weggezogen. De operatie kan alleen blijvend helpen als je vervolgens altijd - je hele leven, dag en nacht - een steunkous of een ander hulpmiddel draagt. Zo behoud je het resultaat van de operatie, voorkom je dat een zwelling kan ontstaan.

Shunt-operatie

In het verleden werd soms een shunt-operatie uitgevoerd als de lymfafvoer volledig geblokkeerd was. De ingreep bestond uit het aanleggen van omleidingen (shunts) tussen verstopte lymfvaten en een in de buurt gelegen bloed- of lymfvat. De effecten van deze operatie zijn nooit aangetoond. In Nederland wordt deze behandelwijze (vrijwel) niet meer toegepast.

Transplantatie van lymfklieren

Experimenteel en nog niet op resultaten onderzocht, is de transplantatie van lymfklieren uit het liesgebied naar de oksel. Deze methode wordt in Nederland nog niet toegepast.

Op de website van Nederlands Lymfoedeem Netwerk (NLNet) lees je meer over lymfshunt en lymftransplantatie. Op de website van NLNet kun je ook terecht voor meer informatie over operatieve behandelmethoden bij lymfoedeem.

Wordt de behandeling van lymfoedeem vergoed?

Vergoedingen kunnen per jaar en per zorgverzekeraar verschillen. Sommige zorgverzekeraars vergoeden bijvoorbeeld de eerste aantal behandelingen niet en het vervolg wel. Vraag daarom van tevoren na welke kosten je zorgverzekeraar vergoed. Wat dekt de basisverzekering en wat de aanvullende verzekering?