Hoe worden seksuele problemen behandeld?

Seksuele veranderingen en problemen kunnen zo ingrijpend zijn dat je advies en steun van anderen nodig hebt. Je kunt hiervoor bij verschillende hulpverleners terecht. Vaak is het zo dat je zélf om hulp moet vragen en als eerste het onderwerp ter sprake moet brengen. Dat kan lastig zijn. 

Seks is immers een intiem onderwerp. Daar praat niet iedereen zomaar over. Twijfel je? Zie je er erg tegenop om over seksuele veranderingen te praten? Stel jezelf dan de vraag: ‘Ben ik tevreden met de huidige situatie of zou ik er graag verandering in zien?’ Is dat laatste het geval, stap dan over die drempel en vraag om hulp. Dit kan op elk moment: voorafgaand aan je behandeling, tijdens en erna. Ook jaren na afloop van je behandeling kun je hulp inschakelen.  

Praten over seks: hoe doe je dat? 

Artsen en verpleegkundigen vinden (borst)kanker en seksualiteit soms een lastig onderwerp. Ze weten niet altijd hoe ze erover moeten beginnen. Of twijfelen of patiënten wel behoefte hebben aan informatie. Gebrek aan kennis is soms ook een reden waarom artsen en verpleegkundigen het onderwerp niet aansnijden. Hoe kun jij zelf het onderwerp ter sprake brengen?

Enkele gesprektips:

  • Bedenk van tevoren wat je wilt vragen of zeggen. Je kunt hiervoor de B-bewust checklist 'Seksualiteit en intimiteit' gebruiken. Als je het moeilijk vindt om over seks te praten, vertel dat dan aan je arts. Dat breekt de spanning. 
  • Het is vaak makkelijker om te beginnen met meer algemene, feitelijke vragen. Bijvoorbeeld: ‘Hoe kan vaginale droogheid worden voorkomen tijdens en na de chemotherapie?’ Later in het gesprek kun je meer persoonlijke vragen stellen. 
  • Bedenk van tevoren welke woorden je wilt gebruiken om je probleem te beschrijven. Wees zo duidelijk mogelijk. Zeg niet: 'Het lukt niet meer.' Maar: 'Ik word niet meer vochtig tijdens het vrijen.' 
  • Als je een partner hebt, ga dan samen. Twee horen meer dan één en je kunt elkaar zo nodig aanvullen. Als je alleenstaand bent, kun je een goede vriend of vriendin meenemen. 
  • Maak aantekeningen of vraag degene die met je mee is om dit te doen.
  • Je kunt het gesprek ook opnemen om het thuis nog eens na te luisteren. Laat voorafgaand aan het gesprek weten dat je dit graag wilt en vraag om toestemming.
  • Als je iets niet goed begrijpt, vraag dan om extra uitleg. Net zolang totdat je het wel begrijpt.
  • Vraag waar je terecht kunt voor meer informatie. Zijn er brochures die je mee naar huis kunt nemen? Of betrouwbare websites waarop je het een en ander nog eens rustig kunt nalezen?  
  • Bedenk of je wilt worden doorverwezen naar een gespecialiseerde zorgverlener. Bijvoorbeeld een seksuoloog. Vraag gerust naar de mogelijkheden.

Goed om te weten
Niet iedere arts of verpleegkundige weet goede adviezen te geven bij seksuele problemen. Dat ligt niet aan jou of je partner. Het kan best zijn dat een arts of verpleegkundige dit nooit geleerd heeft of zelf vervelende ervaringen heeft op dit gebied. Vraag in dat geval naar iemand anders om dit onderwerp mee te bespreken. Het is er belangrijk genoeg voor.

Wie kan je het beste helpen?
De oorzaak van je seksuele problemen bepaalt onder andere welke hulp het meest geschikt is voor jou. Zijn je problemen vooral ontstaan door de psychische effecten van het hebben (gehad) van borstkanker, dan kan een psychologische aanpak nuttig zijn. Een serie begeleidende gesprekken met bijvoorbeeld een seksuoloog kan je helpen. Wanneer er sprake is van een lichamelijke oorzaak kunnen medisch-technische methoden een oplossing zijn voor je problemen. Bijvoorbeeld een behandeling door een oedeemfysiotherapeut als lymfoedeem een spelbreker is tijdens het vrijen. Overigens schuilt de oplossing vaak in een combinatie van erover praten en een meer medische aanpak. 

Klachten behandelen 

Borstkanker zorgt voor veranderingen op het gebied van seksualiteit en intimiteit. Die veranderingen kunnen leiden tot seksuele problemen. Hieronder vind je een overzicht van behandelingen voor veelvoorkomende veranderingen en klachten.

  • borstreconstructie bij uiterlijke veranderingen
  • diverse seksuele problemen, onder andere minder of geen zin om te vrijen, pijn bij het vrijen en orgasmeproblemen
  • lichaamsverzorging en aangepaste kleding bij uiterlijke veranderingen
  • onvruchtbaarheid
  • vaginale droogte
  • vermoeidheid
  • zenuwbeschadiging

Ook aan bod komt de vergoeding van verschillende behandelingen. Op deze pagina vind je eveneens informatie over de lopende onderzoeken naar (borst)kanker en seksuele problemen en de behandeling ervan.  

Begeleiding door seksuoloog of arts seksuoloog
Bij een seksuoloog kun je terecht voor uiteenlopende seksuele problemen. Bijvoorbeeld als je minder zin hebt in seks vanwege een negatief zelfbeeld, je pijn hebt bij het vrijen of als het vrijen (tijdelijk) niet lukt. Een seksuoloog kan achterhalen wat de precieze oorzaak is van een probleem. Hij kan oplossingen aandragen en je helpen deze toe te passen. Bijvoorbeeld je informeren over andere manieren van vrijen of het gebruik van hulpmiddelen zoals een glijmiddel. Ook kan hij je psychische ondersteuning bieden. Je kunt alleen een behandelingstraject volgen bij een seksuoloog, maar ook samen met je partner. Vraag je behandelend arts of huisarts om een verwijzing naar een seksuoloog.

Goed om te weten 
Seksuologen kunnen zowel artsen als niet-artsen zijn. Seksuologen die arts zijn, worden arts seksuoloog genoemd en kunnen ook lichamelijk onderzoek doen en medicijnen voorschrijven. Seksuologen die geen arts zijn, kunnen dat niet. Zij zullen – als dat nodig is - doorverwijzen naar een medisch specialist om lichamelijk onderzoek te doen en een fysieke oorzaak van een probleem uit te sluiten.

Het beroep van seksuoloog is niet beschermd. Dat betekent dat iedereen zich 'seksuoloog' mag noemen ongeacht of hij een passende opleiding heeft gevolgd. Seksuoloog NVVS is daarentegen wel een beschermende titel. Dit zijn seksuologen die staan geregistreerd bij de Nederlandse Vereniging voor Seksuologie (NVVS). Deze seksuologen zijn opgeleid en getraind om zowel over psychische, relationele als medische zaken te praten. Op de website van de NVVS kun je zoeken naar een geregistreerde seksuoloog bij jou in de buurt.  

Bij de NVVS kun je ook terecht voor informatie over poliklinieken en (vrijgevestigde) zorgverleners die zich bezighouden met seksuele problemen. 

Vaginale droogte

hulpmiddelen en medicatie via huisarts, arts seksuoloog of gynaecoloog
Door chemotherapie en hormoontherapie kunnen de slijmvliezen van de vaginawand dunner en droger worden. Hierdoor kan vrijen pijnlijk zijn. Het kan helpen om een middel te gebruiken dat de vagina voor langere tijd vochtig houdt. Capsules met kunstmatig slijm bijvoorbeeld. Of een glijmiddel. Kies voor medicatie en hulpmiddelen die geen hormonen bevatten.

De huisarts, arts seksuoloog of een gynaecoloog kan je over het gebruik van medicatie en hulpmiddelen adviseren.

Veranderd zelfbeeld en gevoel, acceptatie van veranderingen

psychosociale begeleiding
Als je borstkanker hebt, verandert er van alles. Ook op het gebied van seksualiteit en intimiteit. Sommige veranderingen kunnen blijvend en/of zo ingrijpend zijn, dat acceptatie ervan lastig kan zijn. Een psycholoog kan je onder andere helpen bij het accepteren van alle (lichamelijke) veranderingen. Voor professionele psychosociale begeleiding kun je in eerste instantie terecht bij het medisch maatschappelijk werk of de psycholoog in het ziekenhuis waar je wordt behandeld. Als de behandeling is afgerond en je alleen nog voor periodieke controles in het ziekenhuis komt, kun je je via de huisarts laten verwijzen naar een psycholoog. Liefst naar een psycholoog met ervaring in de oncologie. 

Tip: Ook een seksuoloog of arts seksuoloog kan je psychische ondersteuning bieden. Je kunt alleen een behandelingstraject volgen bij een seksuoloog, maar ook samen met je partner. Vraag je behandelend arts of huisarts om een verwijzing naar een seksuoloog.

Vermoeidheid

behandeling via aandachtgerichte cognitieve therapie, cognitieve gedragstherapie en nazorgprogramma’s
Vermoeidheid is een veelgehoorde klacht bij de behandeling van borstkanker. Meestal vermindert of verdwijnt de vermoeidheid als de behandelingen zijn afgerond, maar soms ook niet. Vermoeidheid kan je seksleven verstoren. Het kan er bijvoorbeeld voor zorgen dat je minder of geen zin hebt in seks. 

Mensen die (borst)kanker hebben of hebben gehad, kunnen met hun vermoeidheidsklachten terecht bij verschillende specialisten. Zo bestaat er een speciale cognitieve gedragstherapie (CGT) en een aandachtgerichte cognitieve therapie voor vermoeidheid na kanker. Daarnaast worden er speciale programma’s aangeboden die vermoeidheidsklachten kunnen verminderen en/of helpen om er beter mee om te gaan.  In ‘Kun je vermoeidheid behandelen?’ vind je meer informatie over de verschillende behandelingen van vermoeidheid.

Hulpmiddelen bij vermoeidheid
Een vibrator kan uitkomst bieden bij vermoeidheid. Als je moe bent, ontbreekt vaak de energie om te vrijen of zelfs al om zin te krijgen. Gebruik een vibrator om je partner te bevredigen zodat je zelf minder bewegingen hoeft te maken. Er zijn vibrators voor vrouwen én mannen.

Een seksuoloog of arts seksuoloog kan je over het gebruik van hulpmiddelen adviseren.

Zenuwbeschadiging

behandeling onder andere door pijnarts
Zin in seks en de mogelijkheid om een orgasme te krijgen, worden ook beïnvloed door het centrale zenuwstelsel. Sommige borstkankerbehandelingen kunnen het zenuwstelstel beschadigen waardoor je onder andere last kunt krijgen van zenuwpijn. Beschadiging van het zenuwstelstel kan het seksleven verstoren. Bijvoorbeeld vanwege orgasmeproblemen en pijnklachten in het geopereerde gebied (oksel, arm en/of schouder). 

Een pijnarts kan onderzoeken of je seksuele problemen daadwerkelijk worden veroorzaakt door zenuwbeschadiging. Het kan ook zijn dat je seksuele behoefte minder is vanwege een andere oorzaak. Bijvoorbeeld door vermoeidheid, infecties of negatieve emoties zoals angst.

Zenuwpijn is een complexe klacht. Er bestaat geen standaardbehandeling. Wat bij de een helpt, werkt bij de ander niet of nauwelijks. De uiteindelijk gekozen behandeling is afgestemd op je individuele situatie. In ‘Hoe wordt zenuwpijn behandeld?’ vind je informatie over een aantal behandelingen die mogelijk effectief kunnen zijn. 

Vergoeding van behandelingen 

Welke behandeling of combinatie van behandelingen je ook kiest, let er op dat niet alle vormen van therapie (volledig) worden vergoed vanuit de basiszorgverzekering. Hetzelfde geldt voor het gebruik van medicijnen. Vraag van tevoren bij je zorgverzekeraar na wat, wanneer wordt vergoed. 

Tip: bekijk eens de lijst met vragen en antwoorden over de zorgverzekering 2015, bij en na borstkanker.

Zorgverbeteringstraject ‘De gêne voorbij’
Het Isala Oncologisch Centrum (Zwolle) ontwikkelt momenteel een methode om seksuele problemen bij borstkankerpatiënten systematischer te signaleren, beter bespreekbaar te maken en eenduidiger te behandelen. De ontwikkeling vindt plaats onder de naam ‘De gêne voorbij’. Pink Ribbon ondersteunt het zorgverbeteringstraject.

Voor de signalering wordt de zogenoemde lastmeter ingezet aangevuld met veelgehoorde klachten van borstkankerpatiënten die worden behandeld met adjuvante hormonale therapie. Hierbij is specifieke aandacht voor problemen die betrekking hebben op intimiteit en seksualiteit. Patiënten beantwoorden de vragen aan het begin van de behandeling en nog eens na drie maanden. Belangrijker dan de vragenlijst zijn de gesprekken aan de hand daarvan. Deze gesprekken worden gevoerd door de regieverpleegkundige die gedurende het hele traject van de borstkankerbehandeling het vaste aanspreekpunt is voor de patiënt. Een regieverpleegkundige is een verpleegkundige die zich gespecialiseerd heeft in kanker – in dit geval borstkanker - en die zo nodig kan doorverwijzen naar bijvoorbeeld een gynaecoloog, seksuoloog, psycholoog, diëtist, menopauzespecialist, (bekken)fysiotherapeut of fertiliteitsarts.