Hoe kun je lymfoedeem voorkomen?

Je kunt verschillende dingen doen om de kans op het krijgen van lymfoedeem te verkleinen. De onderstaande tips helpen ook voorkomen dat klachten erger worden.

Voor de behandeling

  • Vraag aan je behandelend arts of de behandeling die je krijgt kan leiden tot lymfoedeem. Je kunt de B-bewust checklist ‘Mogelijke effecten van borstkanker’ gebruiken om je voor te bereiden op het gesprek.
  • Als je een behandeling krijgt waarbij je een risico loopt op lymfoedeem, vraag dan om meer informatie:

-      Wat kun je doen om het risico op lymfoedeem te beperken?

-      Welke klachten kunnen wijzen op beginnend lymfoedeem?

-      Bij wie kun je terecht voor verder onderzoek en behandeling?

  • Vraag aan je behandelend arts of verpleegkundige om een meting van de omtrek van de armen voorafgaand aan de behandeling. Deze metingen zijn nodig om na de behandeling een vergelijking te maken. Eerste veranderingen merk je namelijk niet altijd zelf op. Bovendien is de ‘dominante’ arm vaak wat dikker dan de andere. Ook kan je gewicht schommelen. Het is dus goed om te meten wat de uitgangssituatie is. Tijdens je controlebezoeken aan het ziekenhuis laat je de omtrek weer meten. Op die manier kan de arts de metingen goed vergelijken.

Na de behandeling

Na de behandeling is het belangrijk dat de balans tussen aan- en afvoer van lymfvocht goed blijft. Wat kun je zelf doen om die balans niet te verstoren?

  • Voorkom overbelasting: zeer intensieve en langdurige, steeds terugkerende gelijksoortige inspanning. Vermijd langdurig en zwaar tillen.
  • Let op wondjes rondom het geopereerde en bestraalde deel en op de arm. Vooral wondjes die niet snel genezen kunnen een indicatie zijn voor lymfeoedeem. Mocht je toch een wondje hebben, ontsmet en verbind het goed. Zo kun je een infectie voorkomen.
  • Probeer wondjes te voorkomen. Draag bijvoorbeeld handschoenen bij het werken in de tuin. Je kunt je beschermen tegen insectenbeten door het gebruik van een anti-muggenmiddel en/of klamboe.
  • Vermijd strakke kleding en sieraden, slecht passende bh’s en zware borstprotheses. Een lymfeoedeemtherapeut kan je vertellen welke bh’s je niet en welke je wel kunt dragen. Je kunt ook terecht bij een door de SEMH erkende leverancier van hulpmiddelen, waaronder protheses en aangepaste lingerie. SEMH staat voor Stichting erkenningsregeling voor leveranciers van medische hulpmiddelen. Op de website (rechtsboven) van de SEMH vind je een overzicht van erkende leveranciers. Je kunt zoeken op plaats en/of postcode, kies bij regeling de optie ‘MMC’. 
  • Realiseer je dat ook het dragen van tassen en rugzakken de doorstroming van lymfevocht kunnen bemoeilijken.
  • Zorg voor voldoende beweging. Als jij beweegt, blijft ook het pompsysteem van lymfvocht in beweging. Let er bij het bewegen wel op dat je je niet overbelast.
  • Doe speciale oefeningen. Het beoefenen van de buikademhaling stimuleert de lymfafvoer in de buikholte. De flankademhaling bevordert de lymfafvoer uit de romp.
  • In geval van oedeem in de arm, zorg dat je arm niet te lang naar beneden hangt. Doe bijvoorbeeld je hand in je zak als je staat of gebruik een balletje om in te knijpen.
  • Draag een - op maat gemaakte - Therapeutische Elastische Kous (TEK) tijdens en na het sporten als je oedeem hebt en je arm intensief gebruikt gedurende het sporten. Let er ook op je je armen en romp voldoende kunt bewegen. Twijfel je of het beoefenen van een bepaalde sport of activiteit verstandig voor je is, vraag dan om advies. Je kunt hiervoor terecht bij je specialist, gespecialiseerd verpleegkundige, oedeemfysiotherapeut of (oncologie)fysiotherapeut.
  • Voorkom extreme warmte en kou. Afgeraden wordt onder andere: saunabezoek, het nemen van hete douches en baden en langdurig in de zon zitten.
  • Laat je armen meten na de operatie. Een meting wordt in de meeste ziekenhuizen standaard gedaan en herhaald bij controles. Een arts kan met behulp van de metingen controleren of er veranderingen zijn die kunnen wijzen op lymfoedeem.

Op Kanker.nl vind je nog meer tips over hoe je lymfoedeem kunt voorkomen.

Als je de bovenstaande adviezen opvolgt, betekent dit niet dat je geen lymfoedeem krijgt. Wel verklein je de kans op het krijgen van lymfoedeem.

Als je lymfklieren zijn verwijderd of beschadigd, loop je je leven lang risico om lymfoedeem te ontwikkelen. Zelfs jaren na de operatie, kan lymfoedeem ontstaan. Ook al komt dat weinig voor, toch is het goed om alert te blijven op symptomen die kunnen duiden op lymfoedeem. Probeer zaken als overbelasting, zeer hoge en zeer lage temperaturen en infecties/wondjes te vermijden. Dat zijn allemaal factoren waardoor het lymfsysteem extra vocht aanmaakt. Als de afvoer is verstoord – bijvoorbeeld door bestraling - kan er alsnog een opeenhoping van vocht en eiwitten ontstaan.

Hoe kun je voorkomen dat lymfoedeemklachten toenemen?

Verschillende factoren kunnen lymfoedeem verergeren. Probeer onderstaande situaties te voorkomen. 

  • Extreme warmte (bijvoorbeeld hete douches en sauna) of kou. Vermijd plotselinge overgangen, grote temperatuurverschillen.
  • Stress en sterke emoties.
  • Zwaar tillen of verkeerde oefeningen op de apparaten van de sportschool. Opdrukken kan bijvoorbeeld slecht zijn voor oedeemafvloed. Laat je voorlichten door je oedeemfysiotherapeut.
  • Wondjes in het aangedane gebied.
  • Druk op de arm of schouder door te smalle bh-bandjes, een te zware prothese of een schoudertas of rugzak.
  • Overbelasting van de arm of schouder door herhaalde bewegingen zoals strijken.
  • Overgewicht. Lymfoedeem kan verergeren door overgewicht. Op de website van het Nederlands Lymfoedeem Netwerk (NLNet) lees je hier meer over. 
  • Langdurig werken achter de computer. Draai regelmatig rondjes met je schouders. Een goede werkhouding is belangrijk; die heeft een gunstige invloed op de lymfstroom.
  • Overmatige inspanning, vooral bij warm weer. Blijven sporten is belangrijk,  maar vraag je oedeemfysiotherapeut of behandelend arts om advies. Zo kun je overbelasting voorkomen.
  • In de zon zitten. Met name langdurig zonnebaden wordt afgeraden.
  • Voorkom dat je arm te lang naar beneden hangt. Om je arm in beweging te houden, kun je regelmatig een vuist maken of in een stressballetje knijpen.
  • Zijn je okselklieren verwijderd en heb je last van lymfoedeem, laat dan, indien mogelijk, geen bloeddruk meten aan de arm van de geopereerde kant.

Voorkom ook injecties aan de arm van de geopereerde kant. 

Patiënten die in het verleden een ongecompliceerde (= zonder lymfoedeem) okselklieroperatie of schildwachtklieroperatie hebben ondergaan, kunnen wél een bloedafname of bloeddrukmeting ondergaan - of een infuus aangelegd krijgen - aan deze (eerder) geopereerde zijde.

Wanneer beide armen beschikbaar zijn, wordt in principe gekozen voor de niet aangedane zijde. Maar wanneer dit niet mogelijk is, dan kan de handeling aan de geopereerde zijde worden uitgevoerd.

Is er al sprake van lymfoedeem, laat dan geen bloeddruk meten, bloedprikken of infuus aanleggen aan de aangedane zijde.

  • Voorkom langdurig stilzitten tijdens vliegreizen. Luchtdrukveranderingen en weinig bewegen tijdens een lange vlucht kan de lymfe-afvoer belemmeren.

Beweeg regelmatig en draag een Therapeutisch Elastische Kous (TEK) gedurende de vliegreis.

  • Wacht niet af bij een wond, erysipelas (wondroos, een infectie van de huid en het onderhuids bindweefsel die bijna altijd wordt veroorzaakt door streptokokken) of een slijmbeursontsteking. Ga zo snel mogelijk naar je behandeld art of huisarts. Het is belangrijk dat je direct begint met het nemen van antibiotica. Op die manier kun je de ontsteking de kop indrukken.

Je kunt het beste deze situaties zoveel mogelijk vermijden. Dat is soms lastig en niet altijd mogelijk. Met je oedeemfysiotherapeut kun je bespreken hoe je het beste kunt omgaan met dergelijke situaties, hoe je kunt voorkomen dat je klachten verergeren.